Öğrencimizden "Attila İlhan Şiirlerinde Kadın ve Bu Temaya Bağlı Yaşanan Gerilimler"

1777

Levent Yerleşkemizden 11G sınıfı öğrencimiz Şevval Naz Eryüksel’in “Attila İlhan’ı Okumak, Anlamak ve Anlatmak” adlı kitapta yayımlanan edebi değerlendirme yazısı:

Attila İlhan Şiirlerinde Kadın ve Bu Temaya Bağlı Yaşanan Gerilimler

Kadın, Attila İlhan şiirlerinde en çok kullanılan temalardan biridir. Ara rejimleri, baskıcı, totaliter rejimleri yaşamanın kendi üzerinde yarattığı korku, gerilim ve baskı atmosferi şaire ve  onun şiirine yansımıştır. Buna bağlı olarak kadın temasını kullanış şekli de, tanık olduğu  bu gerilimlerle  doğrudan bağdaşmaktadır.

Attila İlhan’da kadınlar da kadına bakış da çok yönlüdür. Bazen tanıdığı, bazen  tanımadığı ya da tanıyamadığı kadınları ele alırken kimi zaman da kendi yarattığı kadınlara şiirler yazmış, onlara seslenmiştir. Bu kadınların ortak yönü,  yaşanan  bireysel ve toplumsal gerilimlerdir.

 

“ne kadınlar sevdim zaten yoktular

yağmur giyerlerdi sonbaharla bir

azıcık okşasam sanki çocuktular

bıraksam korkudan gözleri sislenir

ne kadınlar sevdim zaten yoktular

böyle bir sevmek görülmemiştir.” (İlhan, 2007, 33)

dizelerinde açıkça görülür ki şair kadın temasını işlerken içinde bulunduğu arayış, hüzün, korku gibi izleklerden beslenen gerilimi kullanmıştır.

Bazen de şiirlerine gerçek olaylar, gerçek kadınlar ilham vermiştir. Arabesk isimli şiiri, 80’ler dönemine hakim olan “arabesk” tavrın etkisi ve yıllar sonra Taksim Meydanı’nı yeniden gördüğündeki manzaradan kaynaklı, içine girdiği gerilimden etkilenerek yazılmıştır. Dönemde ayyuka çıkan travestiler, yeni yeni “bir Taksim demirbaşı” halini almaya başlayan lahmacuncular, torbacılar yurtdışında geçen 20 yıldan sonra şair tarafından beklenilen bir manzara değildir. Bu manzarada bir figüran olan “Çengelköy’lü Sevtap takma adıyla sokaklarda salınan transseksüeller, Arabesk şiiri için ilham olur.

“ıslığında usturalar bileniyor

bıyıkları marşandiz katarı

zulasında eroini esrarı

tutuklandıkça yenileniyor…”

 

göğüsleri hakikat birer kumru

eskiden de süslenir boyanırmış

ayak ayak üstüne atıp oturdu mu

insanda can mı bırakırmış… “ (İlhan, 1995, 17)

Yukarıda aynı şiirinden alınmış iki bölümde transseksüellerin kendi içlerindeki çatışmalardan doğan gerilim, toplumsal gerilimi de düşündürecek biçimde verilmektedir.

Kadın teması, edebiyatın her alanında olduğu gibi Attila İlhan şiirlerinde de aşk kavramına bağlı kullanılmıştır; ama bu aşk duygusu bile gerilimi beraberinde getirmiştir. Attila İlhan’ın Korkarım adlı şiirinde genele hakim olan gerilim, bu dizelere  olduğu gibi yansımıştır:

“gözleri bir yangın başlangıcıdır

dudakları kırmızı alarm

uğultusu şehre yayılır

sokak sokak

tutulsam korkarım

tutulmasam” (İlhan, 1995, 24)

Sevgilinin kırmızı dudaklarını alarma benzetip tesirini sokaklarda hisseden şair her ne kadar çekici, güzel ve cazip olsa da sevgiliye tutulmaktan korkuyor. Şiirin başka mısralarında,

“gizli yılan ıslıklarıyla özsuyu zaptediyor

henüz birer iskelet gibi çıplak

aşağıdan yukarıya ağaçları

çiçekleri uyandı uyanacak

koparsam korkarım

koparmasam”    (İlhan, 1995, 24)

diyerek yine gergin, kırılgan bir tablo çiziyor. Şairin geri planından gelen gerginlik duygusunun bu eserde  hâlâ yanında olduğunu görüyoruz ve yazar, kadın temasını aşkın gergin ortamı üzerinden anlatıyor.

Attila İlhan, aynı eksende baskıcı rejimi, acımasız günleri, dönemin gerilim dolu atmosferini harp yangınlarını içinde taşıyan kadınlar üzerinden vermiştir. Gülşen, bu kadınlardan biridir. Korkunun Krallığı kitabında Gülşen’i hatırlayışı 40’lı yıllara ve II. Dünya Savaşına bir göndermedir:

gülşen’i hatırlar mısın/hani mavi kız

gökyüzünü sığdırmış uzun gözlerine

“hani o yaz izmir’de yaşadığımız

dokuzyüz kırkbir yazı/derinden derine

uzaklarda harp/uğuldayan bir nabız…” (İlhan, 1995, 84)

Gülşen de o dönemde yaşayan herkes gibi dünyanın karışık olduğu günlerin gerilimini hissediyor. Gülşen karakteri üzerinden hem bireysel hem de toplumsal gerilim veriliyor:

alkolle boğuyor yangını içindeki

zor olan asıl yaşamak/ölmek ne ki (İlhan, 1995, 85)

diye biten şiirde şair,  güzelliği bir zamanlar dillere destan olan, liseden sonra okumayan, babası öldükten sonra İzmir’den ayrılan Gülşen’in kumaşı gerilimle dokunmuş dünyasına yönelerek sevdiğine varamama hüznünü, dengelerin değişmesinden dolayı meydana gelen iç ve dış çatışmalarına yakın bir bakış atma fırsatı yakalıyor.

Toplumsal  gerilim ve zamanın getirdiği korku ve  siyasi baskı ortamı dışında, şairin iç gerilimini de kadınlar üzerinden görmek mümkündür. Şairin Aysel Git Başımdan adlı şiirinde bu etki açıkça hissedilir:

“aysel git başımdan, ben sana göre değilim

ölümüm birden olacak seziyorum.”

hem kötüyüm karanlığım biraz çirkinim

aysel git başımdan istemiyorum.

benim yağmurumda gezinemezsin üşürsün

dağıtır gecelerim sarışınlığını

uykularımı uyusan nasıl korkarsın,

hiçbir dakikamı yaşayamazsın.

aysel git başımdan ben sana göre değilim.

benim için kirletme aydınlığını,

hem kötüyüm karanlığım biraz çirkinim” (İlhan, 2005, 9)

diyerek iç huzursuzluğunu ve gerilimini sevdiği kadına yansıtır. Hayattaki duruşundan, yerinden; kötülüğünden, karanlığından, çirkinliğinden hoşnutsuz olan şair, sevgiliye en güzel özellikleri yükleyerek kendi kötü yönleriyle arasındaki zıtlığı ve bu zıtlıktan doğan gerilimi gözler önüne serer. Aşkta yansıttığı gerilimi iç dünyasından hayatına “çetrefil yolculuk” olarak tanımlayan İlhan, bireysel gerilimi, aşka konu olmuş bir kadın olan Aysel, üzerinden vermektedir.

Yakup Çelik, İlhan’ın, Sisler Bulvarı ile Yasak Sevişmek kitapları arasındaki şiirlerinde yer verilen ben’in kaygıları ve gerilimi, bir başka ifadeyle teması etrafında şu  yargıya varır: “Ben’in hür yaşama arzusunun arkasında siyasal baskıların, yerleşmemiş bir hürriyet ortamının varlığı dikkatlere sunulmaktadır. Attilâ İlhan, büyük şehir hayatının problemleriyle bunalan, gerilimi ve imkânsız aşkı yaşayan insanı, temelini 1951’in sonunda attığı sosyal realizm düşünceleri doğrultusunda ele alır.” (Erol, Özer, 2003)

Darbe, devrim, hürriyet, baskı gibi siyasi kavramlar, şairi 20 yaşında yakalamış, iç ve toplumsal bir gerilim içerisinde onu şekillendirmeye başlamıştır. Bu dönem öyle bir dönemdir ki şair, kadın teması üzerinden hürriyet arzusu ve aşkı bir arada vermiştir. Dönemin ana gerilim elementlerini oluşturan siyasi bağlılık ve bireye bağlılığı bir arada kullanmıştır.  İlk şiir kitabındaki Harp Kaldırımında Aşk şiirinde bunu net olarak görürüz:

“sen şimdi yanımda yepyeni bir türkü gibisin

acaba nasıl öğrenmişim nasıl farkında olmadan

her şey nasıl olup geçmiş nasıl barut yağmış

nasıl güneş vurmuş zehirlenmiş şehrin üstüne

şimdi hangi kıyılarda gemiler demir alıyor

güney rüzgarlarına açıp yelkenlerini

belki bir italyan kızı tüfeğine dayanmış

senin gibi barışı tasarlıyor dağlarda” (İlhan, 1998, 136)

Şair, hem gençlik heyecanını, hem gençliğin kendi doğasından gelen gerilimi, hem de siyasal çatışmaların gerilimini  bu şiirde bir arada sunmaktadır.

Attila İlhan, tanığı olduğu dönemlerdeki sosyal ve siyasal olaylardan etkilenerek şiirlerinde kullandığı gerilim öğesini- ister hayali olsun, ister tanıdığı,  bir kere rastlasın isterse Taksim Meydanı’nda ya da dağlarda barışı planlasın- kadınlarla  bağdaştırarak eserlerine yansıtıyor. Kendi bireysel ve toplumsal gerilimlerini kadını konu aldığı şiirlerinde açığa vuruyor ve kadını bu gerilimler üzerinden somutlaştırıyor. Türk edebiyatına kazandırdığı eserleriyle bir dönemin panoramasını satır satır örüyor. Çözmek, okuyucuya ve “meraklısına” kalıyor.

 

KAYNAKÇA

EROL Ertan,  ÖZER Halis Ahmet, “Attila İlhan’ın Sisler Bulvarı Şiiri Üzerine Bir Tahlil Denemesi” Turkish Studies, International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic Volume 7/1 Winter 2012. (http://turkishstudies.net/Makaleler/553750392_57_erolertan_özerhalisahmet_t.pdf- Erişim tarihi: 12/01/2015)

İLHAN Attila, Bela Çiçeği, İş Bankası Kültür Yayınları, Ekim 2005.

İLHAN Attila, Böyle Bir Sevmek, İş Bankası Kültür Yayınları, Eylül  2007.

İLHAN Attila, Duvar,  Bilgi Yayınevi, Haziran  1998.

İLHAN Attila, Korkunun Krallığı, Bilgi Yayınevi, 2. Basım, Ekim 1995.

Şevval Naz Eryüksel (11G)